|
İZMİR’DE
BASILAN İLK AYDINOĞLU DİRHEMİ |
|
Kamil
Eron
Gültekin Teoman
Bilindiği üzere İzmir darplı ilk
sikkeler, H.1106 (M.1694-1695) senesinde Sakız adasının Venediklilerden geri
alınması için düzenlenen sefer esnasında ordunun ihtiyaçlarını karşılamak
için Osmanlı Sultanı II. Mustafa tarafından bastırılmıştır.
Bu sikkeler, Cedid Eşrefi altını, 1 kuruş ve 1/2 kuruştur. Makalemize konu
olan Olcayto Hüdabende Muhammed Han adına basılan sikke,
bu tarihten tam 377 yıl önce de İzmir adının kullanıldığını gösteren
ilk sikkedir.
1-
Bugüne kadar ki bilgilerimize göre, İlhanlı darphaneleri arasında
İzmir yoktur.
2-
Aydın Oğullarının elinde bulunduğu sürece
(1317-1390;1402-1425/26), İzmir’de para basıldığı bilinmemektedir.
3-
Osmanlı Devleti yönetimi altındaki İzmir’de, II.Mustafa
(1695-1703) zamanı dışında para basılmamıştır.
Önemli konulardan biri de para basıldığı
sırada, Olcayto Hüdabende Muhammed Han hayatta değildir. Hüdabende’nin adını
taşıyan bu sikke, H.717 (M.16 Mart-1317-4 Mart 1318) tarihlidir. Hüdabende
ise 27 Ramazan 716 (13 Aralık 1316) tarihinde vefat etmiştir.
Sikkenin en
erken H.717 yılının başında basıldığını düşünsek bile ölümünün
üzerinden 3 ay geçmiş demektir. Ölü bir hükümdar adına para basılması,
beklenmedik bir davranış olacağından ortada kuşkulu bir durum söz
konusudur. İlk bakışta insanı kuşkuya düşüren bu farkın sebebini;
a-
İzmir ile başkent Sultaniye arasındaki binlerce kilometrelik
mesafede;
b-
İlhanlı Devleti’nde ağır çalışan saltanat değişikliklerinde
aramak gerekir.
Özellikle İlhanlılarda taht değişiklikleri
arasında 3-4 ay gibi sürelerin olması son derece doğaldır. Sultanın ölümünün
gizlenmesi, han adaylarına ulakların gönderilmesi, adayların eyaletlerden
merkeze gelişi, ölümün resmi ilânının yapılması, kurultayın toplanması,
bu gecikmenin sebepleri olmalıdır. Hüdabende 13 Aralık 1316’da ölmüş, oğlu
Ebu Said Bahadır Han, tam dört ay sonra tahta çıkmıştır.
Sikke,
İzmir’in Aydın Oğulları’nın eline geçmesi hakkında da ip uçları
vermektedir. Mübarizeddin Mehmed Bey’in İzmir’i fethi (yukarı İzmir/Kadifekale)
bugüne kadar 1310-1317 arasında tarihlenmiştir. Uzunçarşılı
1310, Şerafettin Turan
1320’den önce, Donald M. Nicol
1317 dolayları, konuyu en iyi irdeleyen Paul Lemerle
1317 sonları (?) tarihlerini vermişlerdir.
Himmet Akın,
Paul Lemerle’yi soru işaretini kaldırarak benimsemiştir.
Öyle anlaşılıyor ki Aydınoğlu Mübarizeddin
Mehmed Bey, 1317 yılı ilkbaharında İzmir’e girmiş ve tâbi olduğu
devletin parasını o zamanlar çok sık baş vurulan bir yöntemle takliden
bastırmıştır. Unutmamak gerekir ki Aydın Oğulları kendi adlarını
zikretmeksizin gigliatileri de
taklit etmişlerdir.
Sonuç olarak bu sikke, H.717 (1317-1318) senesinde Kadifekale civarındaki Müslüman
İzmir’in ele geçirildiğini kanıtlaması bakımından büyük önem taşımaktadır.
|
|
Env. No:
1351, AR, Dirhem
Olcayto Hüdabende Muhammed adına, İzmir, 717
Çapı:
23 mm. Ağr: 1,20 gr. |
|

|

|
La
ilahe illallah
Muhammed
resul Allah
Duribe İzmir
etrafında fi / sene / seb’a
(divani) aşer / seb’a mie |
Es’sultan’ül azam
Gıyaseddünya veddin
Hüdabende Muhammed Halleda-
etrafında llahü mülkehu / fi/ sene/ |
|
 |
 |
|
Tekstil Mühendisi, Sikke Koleksiyoncusu. Yayınlanan sikke İzmir Arkeoloji
Müzesi’ne kayıtlı koleksiyoner Kamil Eron’un 1351 no’lu envanterindedir. |
|
Y. Sanat Tarihçisi, İslami Meskûkât Uzmanı |
|
Üstün Erek, “Sultan II. Mustafa Döneminde İzmir’de Darp Edilen Altın
ve Gümüş Sikkeler”, Türk Nümismatik
Derneği Bülteni, Sevgi Gönül Hatıra Sayısı, İstanbul 2005, s.216. |
|
Sikkenin tarihsel açıdan değerlendirmesini büyük bir titizlikle
yapan, Sayın Em. Öğr. Gör. Aydoğan Demir’e teşekkür ederiz. |
|
İ. Hakkı Uzunçarşılı , Anadolu Beylikleri, Ankara 1988(4.baskı),
s.104 |
|
Şerafettin Turan, Türkiye İtalya İlişkileri,
İstanbul 1990, s.144
|
|
Donald M. Nicol, Bizans’ın son yüzyılları, çev. Bilge Umar, İstanbul
1999, s.154 |
|
Paul Lemerle , L’émirat D’Aydın
Byzance et L’occident ,recherches sur “
La Gest
D
’Umur Pacha” , Paris
1957, s 61 |
|
Himmet Akın, Aydın Oğulları
Tarihi , Ankara 1968, s.31 |
|
İbrahim ve Cevriye Artuk, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslami
Sikkeler Katalogu, cilt I, s.435 |